You are here: Home 7: Atelier Willem van Mieris
Document Actions

7: Atelier Willem van Mieris



Over de tekeningen en schilderijen van Willem van Mieris (1662-1747) naar motieven van Francis van Bossuit
werd al veel gepubliceerd. Aanvankelijk ging de interesse vooral uit naar de identificatie van tekeningen van Van Mieris met behulp van het Beeld-snyders Kunst-kabinet. 1 In 2008 werden deze bladen en de eraan verwante schilderijen van Van Mieris door Junko Aono geanalyseerd op basis van het destijds modieuze classicisme. 2 Zij refereert hierbij aan het Groot Schilderboek (1707), waarin Gerard de Lairesse schilders aanspoorde hun figuren een voornamere houding te geven en historiestukken in een gepaste (classicistische) stijl uit te voeren, en geeft voorbeelden van schilderijen waarop houdingen en gebaren van vrouwelijke figuren aan Van Bossuit zijn ontleend, bijvoorbeeld aan Batseba (afb. hieronder, eerste rij) en Galathea (alleen nog bekend door de prent, tweede rij). 3 De eerste is herkenbaar in De luitspeelster (Londen, Wallace Collection; eerste rij, tweede afb., met in de nissen op de achtergrond bovendien twee beelden die veel weg hebben van de Venus X Matthijs Pool Barend Graat Francis van Bossuit, Venus en Amor (pl. LII)Image fullsize Toon in RKD database en Mars X Francis van Bossuit, Mars, ca. 1680-1692Image fullsize Toon in RKD database ) en ook in de Galante figuren in een interieur (Londen, Royal Collection; eerste rij, derde afb.), met op de achtergrond in een nis een beeld van een klassieke figuur en daaronder een reliëf met spelende putti. 4 Verder lijkt de verkoopster rechts in De Marktstal (Cambridge, Fitzwilliam Museum; tweede rij afb., rechts) gebaseerd op de Galathea.

X
Francis van Bossuit, Het toilet van Batseba; in de achtergrond David op het balkon, ca. 1680-1692

X
Willem van Mieris, De luitspeelster, 1711 gedateerd

X
Willem van Mieris, Galante figuren in een interieur, ca. 1708

X
Matthijs Pool naar Barend Graat naar Francis van Bossuit, Galatea (pl. XLVI)

X
Willem van Mieris, Marktkraam, ca. 1730

Met het opnemen in zijn vocabulaire van dit soort moduleringen incorporeerde Van Mieris het classicisme in zijn stijl. 5 Aono noemt ook voorbeelden van het deftige en elegante classicisme bij andere schilders, zoals Nicolaes Verkolje (1673-1746) (eerste afb. hieronder) en Pieter van der Werff (1665-1722) (tweede afb.), die waarschijnlijk niet direct naar beelden van Van Bossuit getekend hebben, maar het classicistische werk van Barend Graat en Willem van Mieris goed hebben gekend.

X
Nicolaas Verkolje, Jonge vrouw en dienstbode in een venster

Nicolaas Verkolje
Jonge vrouw en dienstbode in een venster (1688 - 1746)
olieverf / paneel, 33,7 x 27,6 cm
The29.76328, -95.36327 Menil Collection, Houston (Texas)



X
Pieter van der Werff, Meisje met een vogelkooi in een venster, ca. 1710

Pieter van der Werff
Meisje met een vogelkooi in een venster ca. 1710
olieverf / paneel, 31 x 24,5 cm
Daphne40.71427, -74.00597 Alazraki Fine Art, New York City



Willem van Mieris vroegst bekende gedateerde tekening naar Van Bossuit is van 1683, de laatste uit 1733. 6 Dit is ongeveer de periode waarin hij tenminste zeventig tekeningen en schilderijen met Van Bossuit-motieven heeft vervaardigd. Deze heeft hij op verschillende manieren in zijn genre- en historiestukken verwerkt. Een aantal keren heeft hij (gedeelten van) composities van Van Bossuit geïncorporeerd in genrestukjes, bijvoorbeeld als trompe-l’oeuil-friezen onder de toonbank van een winkel en onder een  Vrolijke drinker die teruggaan op De Triomf van Bacchus (afb. hieronder, eerste rij). Het toepasselijke reliëf in De Trompettist is gebaseerd op Silenus op zijn ezel ondersteund door twee satyrs (tweede rij). In De drinker verwerkte hij (rechts aan de wand) een fragment van de Sabijnse Maagdenroof (derde rij). 7

X
Willem van Mieris, De poelier, 1733 gedateerd

X
Matthijs Pool naar Barend Graat naar Francis van Bossuit, De triomf van Bacchus (pl. XXX)

X
Willem van Mieris, Vioolspeler en schenkster in een vensteropening, 1699 gedateerd

X
Willem van Mieris, Trompettist in een verster, 1700 gedateerd

X
Francis van Bossuit, Silenus op zijn ezel ondersteund door twee saters, ca. 1680-1692

X
Willem van Mieris, De drinker, 1706 gedateerd

X
Francis van Bossuit, De Sabijnse Maagdenroof, ca. 1680-1692

Voor zijn historiestukken heeft Van Mieris enkele van Van Bossuits (half)figuren uitgewerkt en aan hem ontleende toepasselijke reliëfs op de achtergrond geplaatst. Lucretia (afb. hieronder, vergelijk onder andere gelaat en kleding) vertolkt haar rol in Tarquinius en Lucretia zowel op een tekening als in een schilderij, waarop het thema van de verkrachting wordt benadrukt door, wederom, het gedeeltelijke reliëf met de Sabijnse Maagdenroof (afb. hierboven rechts) in de achtergrond.




Lucretia’s pendant Cleopatra is te herkennen op het schilderij De dood van Cleopatra en in een tekening met hetzelfde onderwerp. 8




De figuur van Odysseus modelleerde Van Mieris in zijn schilderijen met Odysseus en Circe vermoedelijk naar het beeld Mars.




In de jaren negentig van de zeventiende eeuw schilderde Willem van Mieris een twintigtal voorstellingen met ‘sapverven’ op perkament. 9 Twee hiervan, Perseus en Andromeda X Willem van Mieris, Perseus en Andromeda, 1691 gedateerdImage fullsize Toon in RKD database en Susanna en de Ouderlingen X Willem van Mieris, Suzanna belaagd door de ouderlingen (Daniël 13), 1691 gedateerdImage fullsize Toon in RKD database , gaan terug op sculpturen van Francis 10 terwijl drie andere, alleen uit veilingcatalogi bekende bladen, op basis van hun titels eveneens met sculpturen van Van Bossuit kunnen worden geïdentificeerd. 11 Een aantal van deze gekleurde tekeningen was tot 1707 in het bezit van Petronella de la Court en kwam later in handen van Jonas Witsen IV (1733-1788). 12 Van Mieris tekende naar sculpturen in de verzamelingen van Petronella de la Court en Anthony Grill maar ook naar andere, nu ongeïdentificeerde stukken. Het is de vraag waar hij deze kon zien. Bezat hij kopieën of zelfs originelen, tekende hij ze na op Graats academie, of stond hij in contact met ons onbekende eigenaren? Het is bekend dat Willem van Mieris veel pleisterbeelden bezat die hij ook in de Leidse tekenacademie gebruikte. 13

De atelierpraktijk van de familie Van Mieris toont hoe Van Bossuits motieven een rol hebben gespeeld bij de verspreiding van de classicistische vormentaal. Al voor zijn broer Willem had Jan van Mieris (1660-1690) rond 1684 het beeld Mars (afb. hierboven, links) tot de figuur van Odysseus getransformeerd in zijn schilderij Odysseus en Circe (afb. hieronder, links). 14 Van Bossuits Mars is een variant op het beeldje dat de Pictura van vader Frans van Mieris (hieronder, rechts) in haar armen houdt en dat eigendom was van de familie Van Mieris. 15

X
Jan van Mieris, Circe smeekt Odysseus haar leven te sparen

X
Frans van  Mieris (I), Allegorie van de schilderkunst, 1661 gedateerd

Een tot voor kort onbekende leerling van Willem van Mieris, Abraham Alensoon (1687-1758), tekende een Flora (afb. links) waarbij hij een Cupido afbeeldde, zoals zijn leermeester de Boogbrekende Cupido (midden) toevoegde aan zijn tekening van Venus of Galathea (rechts).




Deze Flora is niet bekend uit het Beeld-snyders Kunst-Kabinet, waarin wel twee andere Flora-beeldjes zijn opgenomen X Matthijs Pool Barend Graat Francis van Bossuit, Flora (pl. LIV)Image fullsize Toon in RKD database X Matthijs Pool Barend Graat Francis van Bossuit, Flora (pl. LX)Image fullsize Toon in RKD database . De tekening, met name de draperie, is in de stijl van Willem van Mieris en de weergave van de sculptuur wijst duidelijk in de richting van Francis van Bossuit. Alensoon was waarschijnlijk amateurkunstenaar, voor of tijdens zijn bestuurlijke carrière die hem tot op het pluche van het Leidse stadsbestuur bracht. 16

Van Mieris’ dillettante leerling Catharina Backer (1689-1766), getrouwd met Allard de la Court en schoondochter van Pieter de la Court van der Voort, maakte een reeks tekeningen naar Van Bossuits Cleopatra, Andromeda, David met het hoofd van Goliath, Leda en de Zwaan en Venus en Cupido; haar broer Cornelis Backer (1693-1775) kopieerde de Sabijnse Maagdenroof (afb. rechts onder). 17

X
Catharina Backer naar Francis van Bossuit, Cleopatra met de adder en twee figuren

X
Catharina Backer naar Francis van Bossuit, Cleopatra met de adder en portretmedaillon

X
Catharina Backer naar Francis van Bossuit, Cleopatra met de adder

X
Catharina Backer naar Francis van Bossuit, Andromeda

X
Catharina Backer naar Francis van Bossuit, David met het hoofd van Goliath

X
Cornelis  Backer (1693-1775) naar Francis van Bossuit, De Sabijnse Maagdenroof

Haar vader Willem Backer (1656-1731) bezat gegoten kopieën van het werk van Francis van Bossuit. Catharina’s tekeningen onthullen mogelijk welke ‘schoone gegooten platen van Francis’ zich in lade N van zijn verzamelkabinet bevonden. Haar echtgenoot Allard de la Court kocht deze afgietsels in 1731 op de veiling van zijn schoonvader. 18

Aan het werk van Van Mieris’ leerling Hiëronymus van der Mij (1687-1761) (vier afb. hieronder) is te zien, dat ook deze het werk van Francis kende. Hij heeft tenminste één reliëf door Van Bossuit in zijn bezit gehad en zijn veilingcatalogus vermeldt veel pleisterbeelden, waaronder vermoedelijk afgietsels geweest zullen zijn. 19

X
Hieronymus van der Mij, Danaë ontvangt Jupiter in de gedaante van een regen van goud (Ovidius, Metamorfosen 4:611)

X
Hieronymus van der Mij, Venus en Cupido

X
Hieronymus van der Mij, De jonge Bacchus geeft brood aan twee kinderen die spelen met een bok

Zowel Willem van Mieris als zijn voorbeeld Francis van Bossuit hebben dezelfde figuren en motieven herhaaldelijk en op verschillende manieren toegepast. Van het reliëf Lot en zijn dochters bestaan bijvoorbeeld tenminste drie versies (afb.), wat de samensteller van de veilingcatalogus van Aernout Vosmaer (1800) over zijn exemplaar (afb. rechts) deed opmerken ‘Dit verschilt van No 12 by Pool, doch Francis heeft dezelfde onderwerpen meermalen, en dan altyd met veranderingen gemaakt’. 20

X
toegeschreven aan Francis van Bossuit, Lot en zijn dochters

X
Francis van Bossuit, Lot met zijn twee dochters, ca. 1680-1692

X
Francis van Bossuit, Lot en zijn twee dochters, ca. 1680-1692

Naar Vosmaers versie van Lot en zijn dochters bestaat een tekening van Willem van Mieris X Willem van Mieris Francis van Bossuit, Lot en zijn dochtersImage fullsize Toon in RKD database , die ook het middelste reliëf kopieerde X Willem van Mieris Francis van Bossuit, Lot en zijn dochtersImage fullsize Toon in RKD database . Een schilderij (afb. hieronder, eerste rij links) en weer een tekening (rechts) zijn varianten door Van Mieris of gaan terug op nog een ander, nu onbekend, reliëf. Van Mieris heeft de houding van de rechterdochter opnieuw gebruikt voor zijn Studie van een schaars geklede vrouw (tweede rij links), een voorstudie voor de tekening Het Bad van Diana X Willem van Mieris, Het Bad van Diana (allegorie van de Zomer), begin 18de eeuwImage fullsize Toon in RKD database . Een andere variant op de compositie is de Liefde overwint alles X Willem van Mieris, De Liefde overwint alles, 1696 gedateerdImage fullsize Toon in RKD database en op een schilderij verbeelden wederom vergelijkbare vrouwfiguren het thema Diana en Callisto (tweede rij rechts).

X
Willem van Mieris, Lot en zijn dochters (Genesis 19:30-38), 1709 gedateerd

X
Willem van Mieris, Lot en zijn dochters (Genesis 19:30-38), begin 18de eeuw

X
Willem van Mieris, Studie van een naakte vrouw (Diana?)

X
navolger van Willem van Mieris, Callisto door Zeus in de gedaante van Diana verleid, eerste helft 18de eeuw

Ook Van Bossuit transfereerde figuren van het ene thema naar het andere: een knielende nympf die Callisto ondersteunt (prent XXVII, afb. hieronder, links) verschijnt opnieuw als dochter van Lot (rechts). De Dianafiguur is sterk verwant aan De waarheid (prent XIX, afb. linksonder), die weer veel gelijkenis vertoont met de belaagde Suzanna (rechtsonder).

X
Matthijs Pool naar Barend Graat naar Francis van Bossuit, Diana ontdekt de zwangerschap van Callisto (pl. XXVII)

X
toegeschreven aan Francis van Bossuit, Lot en zijn dochters

X
Matthijs Pool naar Barend Graat naar Francis van Bossuit, De Tijd onthult de Waarheid (pl. XIX)

X
Francis van Bossuit, Suzanna belaagd door de ouderlingen (Daniel 13), ca. 1680-1692

De afb. hieronder herhalen de werken die op deze pagina met het popup-symbool kunnen worden opgeroepen. Scroll omlaag voor de voetnoten.



Matthijs Pool Barend Graat Francis van Bossuit, Venus en Amor (pl. LII)
Francis van Bossuit, Mars, ca. 1680-1692
Willem van Mieris, Perseus en Andromeda, 1691 gedateerd
Willem van Mieris, Suzanna belaagd door de ouderlingen (Daniël 13), 1691 gedateerd
Matthijs Pool Barend Graat Francis van Bossuit, Flora (pl. LIV)
Matthijs Pool Barend Graat Francis van Bossuit, Flora (pl. LX)
Willem van Mieris Francis van Bossuit, Lot en zijn dochters
Willem van Mieris Francis van Bossuit, Lot en zijn dochters
Willem van Mieris, Het Bad van Diana (allegorie van de Zomer), begin 18de eeuw
Willem van Mieris, De Liefde overwint alles, 1696 gedateerd

[1]

C.W. Fock, ‘Willem van Mieris als ontwerper en boetseerder van tuinvazen,’ Oud Holland 87 (1973) p. 27-48; E. Elen-Clifford Kocq van Breugel, ‘Sculpturen van Francis Bossuit getekend door Willem van Mieris’, Delineavit et Sculpsit nr. 8, oktober 1992, p. 12-24; A.J. Elen, ‘“Ongemeen uitvoerig op Perkament met sapverven behandeld”. De gekleurde tekeningen van Willem van Mieris’, Delineavit et Sculpsit, nr. 15 (mei 1995), p. 1-22 (Elen 1995A); A. J. Elen, ‘De voortekeningen voor de vaasreliëfs van Willem van Mieris’, Oud Holland 109 (1995), p. 201-216 (Elen 1995B).

[2]

J. Aono, ‘Ennobling daily life: a question of refinement in early eighteenth-century Dutch genre painting’, Simiolus 33 (2008-2009), p. 237-257.

[3]

G. de Lairesse, Groot schilderboek, waar in de schilderkonst in al haar deelen grondig werd onderweezen, ... vermeerdert met des schryvers levensbeschryving, Amsterdam (Erven Willem de Coup) 1707.

[4]

Aono 2008-2009, op. cit. (noot 2), p. 247. Identificatie van de beelden in de achtergrond volgens de online catalogus van The Royal Collection.

[5]

Met modulering wordt bedoeld dat Van Mieris zich op de vormentaal van Van Bossuits beelden baseerde om te voldoen aan de door De Lairesse omschreven eisen van het classicisme.

[6]

In 1693 schreef Willem van Mieris zich over van de Remonstrantse gemeente in Leiden naar die in Amsterdam (SAA, toeg.nr. 612, inv.nr. 295, p. 236, 1 maart 1693). Mogelijk hield deze (tijdelijke) verhuizing verband met het overlijden van Francis van Bossuit in 1692 en de laatste mogelijkheid om zijn werk na te tekenen voordat het verspreid zou raken.

[7]

Elen-Clifford Kocq van Breugel 1992, op. cit. (noot 1), p. 14; A.J. Elen, ‘Additions to Willem van Mieris's Rape of Lucretia: an Example of the Artist's Working Methods’, Master Drawings 50 (2012), p. 533-538.

[8]

B. Broos, ‘Willem van Mieris: “Tarquinius and Lucretia”, a drawing and a painting’, Hoogsteder Mercury 13-14 (1992), p. 93; Elen 2000, op. cit. (noot 7).

[9]

Elen 1995A, op. cit. (noot 1). Een aantal bladen is tussen 1691 en 1696 gedateerd; de techniek zou nu worden omschreven als aquarel en gouache.

[10]

Elen 1995A, op. cit. (noot 1), afb. 6 en 10.

[11]

Elen 1995A, op. cit. (noot 1), catalogus nr. 4, David en Batseba, nr. 15, Tarquinius en Lucretia; nr. 16, De dood van Cleopatra.

[12]

Petronella de la Court: advertentietekst in de Amsterdamsche Courant van 6 december 1707 ter aankondiging van de tekeningenveiling op 13 december 1707 (catalogus onbekend), ‘curieuse Tekeningen met Cleuren van W. Mieres’, zie: S.A.C. Dudok van Heel, 'Honderdvijftig advertenties van kunstverkopingen uit veertig jaargangen van de Amsterdamsche Courant 1672-1711', Jaarboek Amstelodamum 67 (1975), p. 149-173; p. 168; Inventaris Petronella de la Court, 16 augustus 1707, SAA, cit. (§ 6, noot 1), ‘Het boek nr. 5. waerin veele teekeningen van W. Mieris en andere teekeningen nae de Baxillire van Francis, A. van de Velde, Berchem, van den Bergh e.a.’; veiling Jonas Witsen, Amsterdam, 16 augustus 1790 (Lugt 4620), kunstboek A, p. 45, nr. 16, Het bad van Diana (1693) en nr. 17, Het oordeel van Paris; kunstboek B, p. 67, nr. 12, Tarquinius bij Lucretia en De Dood van Cleopatra (1696); kunstboek B, p. 74, nr. 40, Joseph en de vrouw van Potifar en een Schriftuurlijke geschiedenis; kunstboek C, p. 85, nr. 7, Abraham, Hagar en Ismael (1691) en David en Batseba (1692); kunstboek D, p. 96, nr. 6, Susanna en de wellustigen (1691); kunstboek E, p. 107, nr. 9, Een vrouw met een goudbeurs in een landschap; Kunstboek F, p. 112, nr. 8, Een mediterende apostel en Maria Magdalena; kunstboek G, p. 118, nr. 4, Christus met de Samaritaanse vrouw; kunstboek K, p. 137, nr. 8, Andromeda door Perseus verlost.

[13]

Aono 2008-2009, op. cit. (noot 2), p. 244, noten 32 en 33.

[14]

Mogelijk was Francis van Bossuit voor Jan van Mieris niet alleen inspiratiebron voor zijn schilderij Odysseus en Circe en de classicistische wending in zijn oeuvre, maar ook voor zijn Romereis in 1688-’89.

[15]

Scholten 1999, op. cit. (§ 4, noot 10), p. 26-43, p. 42.

[16]

Schmidt 2014, op. cit. (§ 4, noot 5), p. 36.

[17]

Amsterdam Museum, Albums Catharina Backer,  inv.nrs. TB-5955 en TB-6533. Zie RKDimages voor de hele reeks kopieën naar Van Bossuit.

[18]

Veiling Willem Backer, Amsterdam (Schoemaker Posthumus), 11-13 april 1731 (Lugt 407), p. 23, lade N, ‘een groote Plaat van Pleyster, door Loots, en veel schoone gegoote plaaten van Francis’ (voor 7:1 aan Allard de la Court).

[19]

Veiling Leiden (Pieter van der Eyk), 10-14 mei 1762 (Lugt 1224).

[20]

Veiling Arnout Vosmaer, Den Haag (B. Scheurleer), 17 maart-1 april 1800 (Lugt 6039), p. 300, nr. 14.

Datum laatste wijziging: Oct 10, 2014 03:37 PM