You are here: Home 6: Van Bossuits sculpturen als inspiratiebron voor schilders, tekenaars en beeldhouwers
Document Actions

6: Van Bossuits sculpturen als inspiratiebron voor schilders, tekenaars en beeldhouwers


De inspirerende werking van Van Bossuits sculpturen op de composities van de Hollandse kunstenaars van rond 1700 vindt haar oorsprong in het netwerk rond de verzamelaarster Petronella de la Court, die behalve eigenaar van zeventien sculpturen ook de mecenas was van Willem en Jan van Mieris, en aan Barend Graat opdracht gaf tot het schilderen van vijf familieportretten. 1 Graat begon waarschijnlijk met het natekenen van de sculpturen van Francis in de jaren 1680. Het lijkt waarschijnlijk dat hij direct met de beeldsnijder in contact stond, aangezien hij diens portret heeft geschilderd, zoals blijkt uit een prent in het Beeld-snyders Kunst-kabinet naar het nu onbekende schilderij.

X
Matthijs Pool naar Barend Graat, Portret van de beeldsnijder Francis van Bossuit (1635-1692) (pl. III)

Matthijs Pool naar Barend Graat
Portret van de beeldsnijder Francis van Bossuit (1635-1692) (pl. III) (1727)
ets en gravure / papier, 210 x 141 mm
4.29861 RKD - Netherlands Insitute for Art History52.07667, The Hague



Graat hield in zijn huis aan de Amsterdamse Leidsegracht (het huidige nr. 8) een tekenacademie, waaraan volgens Houbraken gedurende vijftien jaar zo’n twintig schilders deelnamen. 2 Mogelijk tekenden de deelnemers hier niet alleen naar model, maar ook naar Van Bossuits sculpturen. 3 Het is denkbaar dat de beeldsnijder zelf deelnam aan de bijeenkomsten, zijn werk ter beschikking stelde en onderricht gaf in het tekenen naar sculptuur, waarin hij zelf zeer ervaren zal zijn geweest. 4 Graats academie wordt genoemd als voorloopster van de stadstekenacademie, die in 1708 werd gevestigd in de Leidse Poort. 5 Een aanwijzing voor deze continuïteit is een tussen 1764 en 1768 te dateren tekening (nu alleen nog bekend als prent) van Reinier Vinkeles (1741-1816) van een model, dat daar poseerde in de houding van Van Bossuits Mars. 6 Mogelijk waren een afgietsel van de Mars of tekeningen naar het beeld als studiemateriaal op de academie aanwezig.


Barend Graat stond ook bekend als decoratieschilder.
7 Gezien de classicistische mode in de kunst rond 1700 is het niet verwonderlijk, dat de sculpturen van Van Bossuit herkenbaar zijn in Graats decoratiewerk. Van Bossuits De tijd ontdekt de waarheid (prent XIX) X Matthijs Pool Barend Graat Francis van Bossuit, De Tijd onthult de Waarheid (pl. XIX)Image fullsize Toon in RKD database is in het Beeld-snyders Kunst-kabinet het enige reliëf, dat ook in verkort perspectief is weergegeven (prent XX, afb. →). Mogelijk heeft Graat zijn (nu onbekende) tekening naar dit reliëf in verkort perspectief gebruikt als voorstudie voor een door Houbraken beschreven, maar uiteindelijk nooit uitgevoerd ontwerp voor een schildering ‘tegen de muur over de glazen van de pleitkamer’ in het stadhuis van Amsterdam. 8 Graats schoorsteenstuk De bruiloft van Bacchus en Ariadne X Barend Graat, De bruiloft van Bacchus en Ariadne, 1682 gedateerdImage fullsize Toon in RKD database uit 1682 (links in de achtergrond), afkomstig uit het huis van koopman Jan Agges (ca. 1639-1701) aan de Amsterdamse IJgracht, bevat het vroegst bekende voorbeeld van een door ‘mr. Francis’ geïnspireerd motief, Silenus op zijn ezel X Francis van Bossuit, Silenus op zijn ezel ondersteund door twee saters, ca. 1680-1692Image fullsize Toon in RKD database .

Verder blijken in een vijfdelig decoratieprogramma met zinnebeeldige figuren, rond 1703 uitgevoerd in een ‘galderye’ in Herengracht 180, de Wellust (afb. hieronder, bovenste rij), Hoogmoed (midden) en Rede (onder) geïnspireerd te zijn door beelden van Van Bossuit. 9

X
Matthijs Pool naar Barend Graat naar Francis van Bossuit, Galatea (pl. XLVI)

X
Jan Goeree naar Barend Graat, De Wellust, in een decoratieve omlijsting, 1704

X
Matthijs Pool naar Barend Graat naar Francis van Bossuit, Hesione, dochter van Laomedon, koning van Troje, aan de rots geketend (pl. L)

X
Jan Goeree naar Barend Graat, De Hoogmoed, in een decoratieve omlijsting, 1704

X
Matthijs Pool naar Barend Graat naar Francis van Bossuit, Omphale met Hercules' knots, in verkort perspectief (pl. LXXV)

X
Jan Goeree naar Barend Graat, De Rede, in een decoratieve omlijsting, 1704

Het schilderij Pandora (afb. hieronder, rechts) is 1676 gedateerd. De signatuur is verloren gegaan. Als we aannemen dat Francis van Bossuit rond 1680 in Amsterdam is gearriveerd, dan zijn er verschillende verklaringen denkbaar voor de gelijkenis van Graats Pandora met bijvoorbeeld prent XCIX, Meisje met hondje of Allegorie op de deugd (afb. links). Enerzijds is het mogelijk dat er reeds voor Van Bossuits aankomst werk van zijn hand in Amsterdam circuleerde en dat de populariteit hiervan als het ware de weg heeft bereid voor zijn komst. Anderzijds  bestond in het vierde kwart van de zeventiende eeuw onder verzamelaars een voorkeur voor dergelijke composities en kan Graat in 1676 zijn inspiratie voor deze classicistisch vormgegeven voorstelling ook elders hebben opgedaan. Pandora houdt een zilveren kan van Adam van Vianen uit 1614 vast (Amsterdam, Rijksmuseum X Adam van  Vianen (I), Kan met deksel, 1614 gedateerdImage fullsize Toon in RKD database ) die hier fungeert als ‘Doos van Pandora’. 10

X
Matthijs Pool naar Barend Graat naar Francis van Bossuit, Meisje dat met een hondje speelt (allegorie op de Trouw) (pl. XCIX)

X
Barend Graat, Pandora, 1676 gedateerd

Waarschijnlijk heeft de schilder Nicolaes Verkolje (1673-1746) zich laten inspireren door een alleen uit de veiling van zijn nalatenschap bekend kunstboek met tekeningen naar de ivoren van Van Bossuit door Barend Graat. 11 Hij heeft motieven van Francis verwerkt in vier schilderijen. Zo is zijn Ontvoering van Proserpina gebaseerd op het reliëf met de Sabijnse Maagdenroof (afb. hieronder). Het reliëf (afb. lager) is wel bewaard gebleven, maar komt in tegenstelling tot een vergelijkbaar stuk met hetzelfde onderwerp X Francis van Bossuit, De Sabijnse Maagdenroof, ca. 1680-1692Image fullsize Toon in RKD database niet voor in het Beeld-snyders Kunst-kabinet. 12 Dit is niet onlogisch wanneer we aannemen dat Graats tekening in Verkoljes bezit was, en dus geen deel uitmaakte van de reeks in Tonnemans verzameling die voor de prenten is gebruikt.

X
Nicolaas Verkolje en Jan van Huijsum, De roof van Proserpina

Nicolaas Verkolje en Jan van Huijsum
De roof van Proserpina (1688 - 1746)
olieverf / paneel, 80,7 x 62,8 cm
Wellington Museum, Apsley House (London)



X
 toegeschreven aan Francis van Bossuit naar Pietro da Cortona, De Sabijnse Maagdenroof

 toegeschreven aan Francis van Bossuit naar Pietro da Cortona
De Sabijnse Maagdenroof (1655 - 1692)
ivoor, ? x ? x ? mm
Whereabouts unknown



Lot en zijn twee dochters (afb. →)
, een van de slechts twee tekeningen door Graat naar Van Bossuit die bewaard zijn gebleven, is eigenlijk een opgewerkte tegendruk. Dit roept de vraag op in hoeverre Tonneman en Verkolje tegendrukken of originelen van elkaars Graat-tekeningen in bezit hadden en biedt een verklaring voor het feit dat sommige prenten in het
Beeld-snyders Kunst-kabinet in dezelfde richting als de sculptuur zijn, maar andere spiegelbeeldig. 13

 

De afb. hieronder herhalen de werken die op deze pagina met het popup-symbool kunnen worden opgeroepen. Scroll omlaag voor de voetnoten.



Matthijs Pool Barend Graat Francis van Bossuit, De Tijd onthult de Waarheid (pl. XIX)
Barend Graat, De bruiloft van Bacchus en Ariadne, 1682 gedateerd
Francis van Bossuit, Silenus op zijn ezel ondersteund door twee saters, ca. 1680-1692
Adam van  Vianen (I), Kan met deksel, 1614 gedateerd
Francis van Bossuit, De Sabijnse Maagdenroof, ca. 1680-1692

[1]

Tot zijn overlijden in 1684 samen met haar man, Adam Oortmans de Oude (1622-1684). Het aantal sculpturen is gebaseerd op vermeldingen in haar veilingcatalogus, inventaris en poppenhuis. Veiling Petronella de la Court, Amsterdam, 20 oktober 1707 (Lugt 207-208); inventaris Petronella de la Court, Amsterdam, 16 augustus 1707, SAA, NA, toeg.nr. 5075, notaris C. IJpelaer, inv.nr. 5338, fol. 553-642. Van Mieris: J.C. Weyerman, De levens-beschryvingen der Nederlandsche konst-schilders en konst-schilderessen. Met een uytbreyding over de schilder-konst der ouden, Den Haag (wed. E. Boucquet e.a.) 1729-1769, dl. II (1729), p. 388; familieportretten door Graat: SAA, ibidem.

[2]

A. Houbraken, Groote schouburgh der Nederlandsche konstschilders en konstschilderessen. Amsterdam (A. Houbraken en wed.) 1719-1721, dl. II (1719), p. 200-208; p. 203-204, zonder vermelding van namen van schilders of jaartallen.

[3]

Houbraken 1719, op. cit. (noot 2), p. 203-204. Houbraken vermeldt alleen het modeltekenen.

[4]

In Van Bossuits nalatenschapsinventaris van 1692 worden 460 prenten en tekeningen genoemd (zie § 1). In 1925 werden op een veiling in Amsterdam nog Académies van Van Bossuit gesignaleerd: veiling L.X. Lannoy e.a., Amsterdam (de Vries), 19 mei 1925, nr. 2043, ‘Académies par ou attribuées à F. Bol, F. Bossuit, G. Saint, F. Montauban e.a.’.

[5]

W. van den Berg, ‘Eenige notities betreffende de Rijksakademie van beeldende kunsten te Amsterdam’, Maandblad Amstelodamum 33 (1946), nr. 11, p. 73 en 74.

[6]

Identificatie door F. Scholten; Van den Berg, op. cit. (noot 5); M. Jonker e.a., In beeld gebracht. Beeldhouwkunst uit de collectie van het Amsterdams Historisch Museum Amsterdam 1995, p. 65.

[7]

Houbraken 1719, op. cit. (noot 2), dl. II, p. 203.

[8]

Houbraken 1719, op. cit. (noot 2), dl. II, p. 206-207: ‘in het midden zit de Waarheit die door den Tyd ontdekt wort’.

[9]

M. van der Hut, ‘Berymde Tafereelen’, Doopsgezinde Bijdragen 37 (2011), p. 105-128.

[10]

Deze kan stond opgesteld in de gildekamer van de Amsterdamse goud- en zilversmeden. Hij wordt al door Von Sandrart (dl. 2, p. 243) in zijn Teutsche Akademie van 1675 genoemd en is vanaf 1615 door diverse schilders 'geportretteerd'. Bijvoorbeeld door Govert Flinck in zijn Marcus Curius Dentatus en door Gerbrand van den Eeckhout in Jacob zegent Isaac.

[11]

Veiling Nicolaes Verkolje, Amsterdam (J. Verkolje), 18 april 1746 (Lugt 635), kunstboek G, ‘Fraaije beelden en Ordinatien van B. Graat, naar ’t Yvoor van Francis, tesamen in een band’; Kunstboek H, ‘Een dito band, met studiebeelden van denzelfden’. Verkolje’s veilingcatalogus vermeldt veel beeldjes van Quellinus en Du Quesnoy, maar niet van Francis.

[12]

Prent nr. XXI uit het Beeld-snyders Kunst-kabinet verbeeldt een ander ivoren reliëf van Francis van Bossuit, dat eveneens de titel De Sabijnse Maagdenroof draagt.

[13]

M. van der Hut, 'Tekeningen van Barend Graat naar de sculpturen van Francis van Bossuit’, Delineavit et Sculpsit nr. 32 (juli 2009), p. 37-41.

Datum laatste wijziging: Oct 10, 2014 03:53 PM